بررسی اقتفاها و استقبال‌ها از غزل مشهور «امروز شاه انجمن دلبران یکی است» و احتمالی دربارۀ شاعر اصلی آن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه جهرم، جهرم، ایران

2 گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه جهرم، جهرم، ایران.

10.29252/kavosh.2026.23443.3737

چکیده

یکی از غزل ­هایی که در برخی از نسخه­ های غیرمشهور دیوان حافظ نیز آمده، غزلی است با مطلع: «امروز شاه انجمن دلبران یکی است/ دلبر اگر هزار بود، دل بر آن یکی است». این غزل به امیرخسرو دهلوی، جامی و عصمت بخاری نیز نسبت داده شده و برخی منابع، آن را از شاعری مجهول دانسته‌اند. این پژوهش به روش تحلیلی-توصیفی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای، ضمن معرفی شش شاعر استقبال‌کننده از این غزل، این اقتفاها را به شیوۀ سبک‌شناسی، مطالعه و با غزل اصلی مقایسه کرده است. نتایج این تحقیق نشان می‌دهد بیشتر استقبا‌ل‌کنندگان این غزل، از شاعران عارف یا عارفان شاعر بوده­ اند و بیشتر شارحان، ممدوح آن را خداوند یا پیامبر(ص) و مضمون آن را مرتبط با وحدت وجود معرفی کرده‌اند. با توجه به اینکه بیشترین استقبال‌ها در دو قرن هشتم و نهم صورت گرفته، به نظر می‌رسد محدودۀ سرایش غزل نیز یکی از این دو قرن بوده یا در این دوره بیشترین شهرت را داشته است. همچنین بر اثر استقبال‌‌های متعدد شاعران مشهور معاصر با سرایندۀ اصلی یا پس از وی، نام شاعر اصلی ناشناخته باقی مانده است. بر اساس یافته‌های این پژوهش به احتمال فراوان این غزل، سرودۀ عصمت بخاری است که خود از غزل امیرخسرو دهلوی اقتفا کرده است. معاصربودن عصمت با حافظ، گذر زمان، کم‌شهرتی عصمت و عدم جمع‌آوری اشعار او، باعث شده تا این غزل به دیوان حافظ راه یابد و مشهور شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Investigating the Adaptations of the Famous Sonnet “Emrooz Shah-e Anjoman-e Delbaran Yeki Ast” and Making a Hypothesis Regarding its True poet

نویسندگان [English]

  • Fathemeh Taslim Jahromi 1
  • Bahram Shabani 2
1 Department of Persian Language and Literature, Faculty of Humanities, Jahrom University, Jahrom, Iran
2 Department of Persian Language and Literature, Faculty of Humanities, Jahrom University, Jahrom, Iran.
چکیده [English]

Among the sonnets occasionally attributed to Hafez in various non-standard manuscripts is a piece beginning with the line “Emrooz shah-e anjoman-e delbaran yeki hast / Delbar agar hezar bood, delbar-e an yeki hast”. This poem has also been attributed to Amir Khosrow Dehlavi, Jami, and Esmat Bukhari, while some sources designate it as the work of an unknown poet. Utilizing a descriptive-analytical approach and library research, this study identifies six poets who have composed istiqbal (literary responses/imitations) to this poem, analyzing these adaptations through a stylistic lens in comparison with the original sonnet. The findings indicate that most of the poets who responded to this work were either mystics or poet-mystics, and the majority of commentators interpret the beloved (mamdouh) in this poem as God or the Prophet, associating it with the concept of Wahdat al-Wujud (Unity of Being). Given that the peak of these imitations occurred during the 8th and 9th centuries AH, it is highly probable that the poem was composed within this timeframe or reached its zenith of popularity during this era. Furthermore, due to the numerous imitations by prominent contemporary or near-contemporary poets, the original author’s identity has remained obscure. Based on the findings of this research, it is highly likely that this sonnet was composed by Esmat Bukhari, who himself imitated a poem by Amir Khosrow Dehlavi. Esmat’s contemporaneity with Hafez, the passage of time, his relative lack of fame compared to Hafez, and the lack of a standardized collection of his works have led to the incorporation of this poem into Hafez’s anthology and its subsequent fame under his name.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Istiqbal
  • Jami
  • Hafez
  • Amir Khosrow
  • Esmat Bukhari
  • Sonnet
  1. الف) کتاب‌ها

    1. امیرخسرو دهلوی(1380)، دیوان امیرخسرو دهلوی، به تصحیح اقبال صلاح­الدین، با مقدمة حسن روشن، چاپ چهارم، تهران: نگاه.
    2. امیرخسرو دهلوی، (1361)، دیوان کامل امیرخسرو دهلوی، تصححیح سعید نفیسی، به کوشش م درویش، چاپ دوم، تهران: چاپخانة سعدی.
    3. اوحدی ­اصفهانی(مراغه­ای)، رکن­الدین (1340)، کلیات اوحدی ­اصفهانی (مراغی)، به تصحیح سعید نفیسی، تهران: امیرکبیر.
    4. اوحدی بلیانی، تقی‌الدین محمد (۱۳۸۹)، عرفات‌العاشقین، تصحیح ذبیح‌الله صاحبکاری و آمنه فخر احمد، با نظارت علمی محمد قهرمان، تهران: مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
    5. براون، ادوارد (1372) از سعدی تا جامی، ترجمه علی ‏اصغر حکمت، تهران: دانشگاه تهران.
    6. -------- (1344)، یکسال در بین ایرانیان، ترجمۀ ذبیح‌الله منصوری، تهران: کانون معرفت.
    7. بهار، محمدتقی (1369)، سبک ­شناسی، چاپ پنجم، تهران: امیرکبیر.
    8. جامی، عبدالرحمان (1378)، دیوان جامی، به تصحیح اعلاخان افصح ­زاد، تهران: دف‍ت‍ر ن‍ش‍ر م‍ی‍راث‌ م‍ک‍ت‍وب‌.
    9. ---------- (1386)، نفحات­ الانس، به تصحیح و تعلیقات محمود عابدی، چاپ پنجم، تهران: سخن.
    10. حافظ، شمس­ الدین محمد (۱۳۱۴)، دیوان خواجه حافظ شیرازی، جمع‌آوری سیدمحمد قدسی، تهران: ابن سینا.
    11. ------------------ (1319)، اشعار برگزیده از دیوان خواجه حافظ شیرازی، به کوشش محمدعلی فروغی و ابوالحسن فروغی با نظرخواهی از نصرالله تقوی، تهران: مجمع ناشر کتاب.
    12. ------------------ (1325)، دیوان حافظ شیرازی، با مقدمۀ فریدون مشیری، تهران: محمدحسن علمی و شرکا.
    13. حافظ، شمس ­الدین محمد (1345)، دیوان خواجه حافظ شیرازی، به تصحیح و اهتمام ابوالقاسم انجوی­ شیرازی، تهران: جاویدان علمی.
    14. ----------------- (1346)، سفینۀ حافظ، به کوشش مسعود جنتی عطایی، تهران: چاپخانۀ محمدی.
    15. ----------------- (1359)، دیوان حافظ بر اساس نسخه ­های خطی سدۀ نهم، به تصحیح سلیم نیساری، تهران: سخن.
    16. -----------------(1359)، دیوان حافظ، به تصحیح پرویز ناتل­خانلری، تهران: خوارزمی.
    17. ----------------- (1367)، دی‍وان‌ خ‍واج‍ه‌ ش‍م‍س‌ال‍دی‍ن‌ م‍ح‍م‍د ح‍اف‍ظ ش‍ی‍رازی‌، از روی‌ ن‍س‍خة‌ ق‍دس‍ی‌؛ ب‍ا م‍ق‍دم‍ه‌ای‌ از ع‍ل‍ی‌اص‍غ‍ر ح‍ک‍م‍ت‌ و م‍ه‍دی‌ ق‍دس‍ی‌، تهران: اشرافی.
    18. ----------------- (1382)، دیوان حافظ، به تصحیح بهاءالدین خرمشاهی، تهران: دوستان.
    19. ----------------- (1386)، دیوان حافظ، به تصحیح محمد قزوینی و قاسم غنی، تهران: آسیم.
    20. حسینی طهرانی، محمدمحسن (1391)، مهر فروزان، تهران: مکتب وحی.
    21. خرّمشاهی، بهاءالدین (1372 )، حافظ­نامه، چ پنجم، تهران: علمی و فرهنگی.
    22. داد، سیما (1378)، فرهنگ اصطلاحات ادبی، تهران: مروارید.
    23. دولتشاه سمرقندی، دولتشاه بن علاءالدوله سمرقندی (1382)، تذکرةالشعرا، تصحیح ادوارد براون، تهران: اساطیر.
    24. ساوجی، سلمان بن محمد (1389)، دیوان سلمان ساوجی، به تصحیح عباسعلی وفایی، تهران: سخن.
    25. شمیسا، سیروس (1382)، سبک­شناسی شعر، چاپ نهم، تهران: فردوس.
    26. ----------- (1374)، کلیات سبک­شناسی، چاپ سوم، تهران: فردوس.
    27. عصمت بخارایی، فخرالدین (1366)، دیوان عصمت بخارایی، تصحیح احمد کرمی، تهران: سلسله انتشارات ما.
    28. فرزاد، مسعود (1347)، جامع نسخ حافظ، شیراز: دانشگاه پهلوی.
    29. میرخواند، میرمحمدبن خاوندشاه (۱۳۳۶)، روضة‌الصفا، به تصحیح محمود کیان‌فر، تهران: خّیام.
    30. نولکشور (1289)،شرح دیوان حافظ، چاپ سنگی، دهلی: مطبع نولکشور.
    31. همایون فرخ، رکن­الدین (1369)، حافظ خراباتی، چاپ دوم، تهران: اساطیر.
    32. نعمت ­الله ولی، نعمت­بن عبدالله (1369)، دیوان شاه نعمت­ الله ولی، به تصحیح عباس خیاط­زاده، کرمان: خدمات فرهنگی کرمان.
    33. یارشاطر، احسان(1383)، شعر فارسی در عهد شاهرخ اول؛ قرن نهم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

    ب) مقالات

    1. امین، حسن(1389)، «هنر تضمین؛ تضمین غزلی از حافظ اثر سید علینقی امین»، ماهنامه حافظ، ش70، صص 50-51.
    2. حبیب‌الله زرگر، شهرام(۱۳۹7)، «بازشناسی نخستین نسخۀ مکتوب خیمه‌شب‌بازی در ایران»، نامۀ هنرهای نمایشی و موسیقی، سال9، شماره 17، صص 34-۱۷.
    3. حبیبی، محسن؛ محمدصادق رضایی (1395)، «معنای حقیقت از نظر حکمای مسلمان با توجه با تأکید بر آثار ابن عربی»، تاریخ فلسفه، سال 6، ش4(24) ، صص101-128.
    4. کرمی، محمدحسین؛ محمد مرادی (1395)، «بررسی میزان تأثیر محتوای اشعار بر انتخاب وزن در قصاید فارسی پیش از مغول»، فنون ادبی، سال هشتم، شمارۀ 4 (پیاپی 17)، صص 32- 17.
    5. مجتبایی، سیدفتح­الله (1364)، «حافظ و خسرو»، آینده، سال یازدهم، ش1-3، صص ۶۹-۵۰.
    6. میرافضلی، علی(1401)، «بررسی رباعیات عصمت بخارایی»، آینۀ پژوهش، س33، ش194، صص199-214.