تجلی «رند» در غزلیات حافظ به مثابه شیزوآنالیز دلوز و گتاری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

زبان و ادبیات فارسی، دانشکده زبان و ادبیات، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران

10.29252/kavosh.2025.23145.3702

چکیده

غزلیات حافظ، به عنوان یکی از متعالی‌ترین متون ادبیات فارسی، ظرفیت زیادی برای خوانش‌های میان‌رشته‌ای و تطبیقی با نظریه‌های فلسفی معاصر دارد. در میان مفاهیم محوری جهان‌بینی حافظ، شخصیت «رند» به عنوان نماد آزادی‌خواهی، عبور از هنجارهای تحمیلی و زیستن در مرزهای نامتعین، جایگاهی کانونی دارد. مسئلۀ اصلی این پژوهش، بررسی امکان بازخوانی انتقادی این مفهوم در پرتو «شیزوآنالیز» است: نظریه‌ای که ژیل دلوز (Gilles Deleuze) و فلیکس گتاری (Felix Guattari) به عنوان جایگزینی برای روانکاوی کلاسیک و در نقد ساختارهای سلسله‌مراتبی قدرت ارائه دادند. پرسش محوری پژوهش آن است که وجوه اشتراک «رند» در غزلیات حافظ با مؤلفه‌های بنیادین شیزوآنالیز، مانند ماشین‌های میل، بدن بدون اندام، قلمروزدایی و بس‌گانگی چیست و چگونه می‌توان گریز رند از هنجارهای اجتماعی را در این چارچوب تحلیل کرد؟ این تحقیق با روشی کیفی و رویکردی بینارشته‌ای، به تحلیل متن غزلیات حافظ می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد رند در غزلیات حافظ ضمن به‌کارگیری استراتژی‌هایی چون نفی دوگانه‌های اخلاقی، گریز از هنجارها و تبدیل شدن به یک «ماشین جنگی»، در برابر نظام‌های مسلط، مقاومت می‌کند و سوژه‌ای سیال و چندپاره می‌سازد که مرزهای ثابت را درمی‌نوردد. این پژوهش از طریق پیوند ادبیات کلاسیک با فلسفۀ پست‌مدرن، خوانشی نوین از شعر حافظ ارائه می‌دهد و گواه ظرفیت متون کهن برای گفت‌وگو با پارادایم‌های فکری معاصر است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Manifestation of the ‘Rend’ Concept in Hafez’s Sonnets: A Schizoanalysis of Deleuze and Guattari

نویسندگان [English]

  • Hossein Joudavi
  • Mohammad Ali Mahmoodi
  • Mohammad Amir Mashhadi
Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Languages, University of Sistan and Baluchestan, Zahedan, Iran
چکیده [English]

The sonnets of Hafez, as one of the most sublime texts of Persian literature, possess a significant capacity for interdisciplinary and comparative interpretations with contemporary philosophical theories. Among the central concepts in Hafez's worldview, the concept of "Rend" (the Liberated Rogue) holds a pivotal position as a symbol of libertarianism, transgressing imposed norms and inhabiting indeterminate boundaries. The aim of this research is to examine the possibility of a critical reinterpretation of this concept through the lens of "Schizoanalysis", a theory proposed by Gilles Deleuze and Félix Guattari as an alternative to classical psychoanalysis and as a critique of hierarchical power structures. The core question is ‘What are the points of convergence between Hafez's "Rend" and the fundamental components of Schizoanalysis, such as desiring machines, the body without organs, deterritorialization, and multiplicity?’ as well as ‘How can the Rend's evasion of social norms be analyzed within this framework?’ This study employs a qualitative method and an interdisciplinary approach to analyze Hafez's sonnets. The findings reveal that Hafez's Rend is based on strategies such as the rejection of moral dualities, escape from norms, and transformation into a "war machine". It resists dominant systems and constructs a fluid, fragmented subject that dismantles fixed boundaries.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Hafez
  • Rend
  • Deleuze
  • Guattari
  • Schizoanalysis
  1. الف) کتاب­ ها

    1. استعلامی، محمد (1382)، درس حافظ، نقد و شرح غزل­ های حافظ، تهران: سخن.
    2. اسلامی ندوشن، محمدعلی (1368)، ماجرای پایان ­ناپذیر حافظ، تهران: یزدان.
    3. ایمان­زاده، علی (1400)، پساساختارگرایی ژیل دلوز و تعلیم و تربیت، تبریز: انتشارات دانشگاه تبریز.
    4. پورنامداریان، تقی (1382)، گم­شدة لب دریا، تهران: سخن.
    5. پیتون، پل (1400)، دلوز و امر سیاسی، ترجمة محمود رافع، چاپ سوم، تهران: گام نو.
    6. حافظ، شمس­ الدین محمد (1390)، دیوان، به اهتمام ابوالقاسم انجوی­ شیرازی، چاپ دوم، تهران: بدرقة جاویدان.
    7. حمیدیان، سعید (1389)، شرح شوق، تهران: قطره.
    8. خرمشاهی، بهاء­الدین (1400)، حافظ ­نامه، چاپ نوزدهم، تهران: علمی فرهنگی.
    9. دلوز، ژیل (1395)، مغز یک صفحة نمایش است، ترجمة پویا غلامی، تهران: بان.
    10. دلوز، ژیل (1396)، انتقادی و بالینی، ترجمة زهره اکسیری، پیمان غلامی و ایمان گنجی، تهران: نشر بان.
    11. دلوز، ژیل (1400)، یک زندگی... اسپینوزا، نیچه، هیوم، برگسون، فوکو، بکت، اسکیزوکاوی، لایبنیتس، فلسطین، قطعات و یک زندگی...، ترجمة پیمان غلامی و ایمان گنجی، چاپ چهارم، تهران: چشمه.
    12. دهخدا، علی­ اکبر (1371)، لغت­نامة دهخدا، تهران: امیرکبیر.
    13. رحیمی، مصطفی (1371)، حافظ اندیشه: نظری به اندیشة حافظ همراه با انتقاد گونه­ ای از تصوف، تهران: نور.
    14. زرین­ کوب، عبدالحسین (1387)، از کوچة رندان، تهران: امیرکبیر.
    15. ساتن، دیمین و دیوید مارتین-جونز (1395)، دلوز در قابی دیگر، ترجمة مجید پروانه­ پور، تهران: موسسة تالیف، ترجمه و نشر آثار هنری «متن».
    16. سجادی، سیدجعفر (1389)، فرهنگ اصطلاحات و تعبیرات عرفانی، چاپ نهم، تهران: طهوری.
    17. ساراپ، مادن (1382)، راهنمایی مقدماتی بر پساساختارگرایی و پسامدرنیسم، ترجمة محمدرضا تاجیک، تهران: نی.
    18. سلدن، رامان و پیتر ویدوسون (1397)، راهنمای نظریة ادبی معاصر، ترجمة عباس مخبر، تهران: نشر بان.
    19. کرتولیکا، ایگور (1400)، ژیل دلوز، ترجمة مهرگان نظامی‌زاده، چاپ دوم، تهران: نشر ثالث.
    20. کولبروک، کلر (1401)، ژیل دولوز، ترجمة رضا سیروان، چاپ چهارم، تهران: مرکز.
    21. مرتضوی، منوچهر (1388)، مکتب حافظ، چاپ پنجم، تهران: توس.
    22. مزارعی، فخرالدین (1373)، مفهوم رندی در شعر حافظ، تهران: نور.
    23. یانگ، یوجین ب، گری گنوسکو و جنل واتسن (1400)، فرهنگ اصطلاحات دلوز و گتاری، ترجمة مهدی رفیع، تهران: نوشه.

    ب) مقالات

    1. ادراکی، فاطمه، تقی وحیدیان کامیار و محمد فاضلی (1396)، «تحلیل نمونه‌وار زنان شیزوفرنیک در رمان‌های پسامدرن فارسی (کولی کنارآتش، ساربان سرگردان و باورهای خیس یک مرده، نقد و نظریة ادبی، دوره 2، شماره 1، صص 85-102.
    2. دادبه، اصغر (1378)، «مکتب حافظ مکتب رندی، در حافظ‌پژوهی»؛ دفتر دوم، کوروش کمالی سروستانی، شیراز، بنیاد فارس‌شناسی، صص 121-143.
    3. دهقان، علی و جواد صدیقی لیقوان (1392)، «از قلندر عطّار تا رند حافظ»، عرفان اسلامی، دوره 11، شماره 44، صص 31-51.
    4. فارسیان، محمدرضا، فهیمه ولیان و غلامرضا کاظمی (1393)، «تجلی رند حافظ در آثار اندره ژید»، مطالعات زبان و ترجمه، دوره 47، شماره 1، صص 37-58.
    5. فولادی سپهر، راضیه و زهرا سعادتی­ نیا (1400)، «بررسی رند حافظ از منظر جایگاه لوده در سفر قهرمان»، پژوهش­ های نظم و نثر فارسی، دوره 5، شماره 11، صص 69-89.
    6. مرادی فیروز، شهرام و علی محمدی (1401)، «تحلیل مفهوم رند در غزلیات حافظ بر اساس نظریة آمیختگی مفهومی»، پژوهش ­های زبان­شناسی تطبیقی، دوره 13، شماره 26، صص 155-176.